Πλατεία Αμερικής

 Σύντομη ιστορική περιήγηση

 

 της Μαριάνθης Μπέλλα

 

 Ονομασία

Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, η πλατεία Αμερικής ήταν εξοχική περιοχή με αραιή δόμηση. Αρχικά ονομαζόταν ανεπίσημα πλατεία Ανθεστηρίων, γιατί οι Αθηναίοι πήγαιναν εκεί κάθε Πρωτομαγιά για να «πιάσουν το Μάη».

Το ιπποκίνητο τραμ έκανε τέρμα στη συμβολή των οδών Πατησίων και Σπάρτης. Το 1887, στην αδιαμόρφωτη ακόμα πλατεία, υπήρχε ένα μικρό καφενείο, στο οποίο σύχναζε μια παρέα Αθηναίων που δήλωναν εκ πεποιθήσεως άγαμοι. Μόνο ένας από αυτούς, ο Γεώργιος Περπινιάς, την Άνοιξη του 1887, αποσκίρτησε από την παρέα και παντρεύτηκε. Όταν όμως κατάλαβε πως η γυναίκα του ήταν δύστροπη, τη φόρτωσε σε ένα κάρο μαζί με όλα τα υπάρχοντά της, την έστειλε πίσω στους γονείς της και ο ίδιος επανήλθε δριμύτερος στην παρέα των άγαμων φίλων του στην πλατεία. 

Την ίδια εποχή η φεμινίστρια Καλλιρρόη Παρρέν πρότεινε με άρθρο της στην Εφημερίδα των Κυριών να ψηφισθεί στη Βουλή νόμος που να φορολογεί όλους τους άγαμους άνδρες από τριάντα χρονών και πάνω. Θεωρούσε ότι "Ο άγαμος δεν δύναται να θεωρηθή ούτε ως πολίτης αγαθός και τέλειος, αλλ' ούτ' ως άνθρωπος εκπληρών τον τε κοινωνικόν και φυσικόν αυτού προορισμόν". Επισήμαινε επίσης ότι ο γυναικείος πληθυσμός υπερτερούσε αριθμητικά έναντι του ανδρικού και υπήρχαν πολλές γυναίκες που ήθελαν να παντρευτούν αλλά δεν έβρισκαν γαμπρούς. 

Εφημερίς των Κυριών, 8/3/1887

Η πλατεία μέχρι τότε δεν είχε επίσημο όνομα. Ονομάστηκε πλατεία Αγάμων στις αρχές της δεκαετίας του 1890, όταν έγινε τόπος διαμαρτυρίας των αγάμων λίγο πριν την πτώχευση του 1893, όταν το κράτος επιχείρησε για πρώτη φορά να τους φορολογήσει υπολογίζοντας πως θα αύξανε κατά πολύ τα έσοδά του και θα καταπολεμούσε το δημογραφικό πρόβλημα. Σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή, η πλατεία Αγάμων πήρε την ονομασία αυτή γιατί εκεί σύχναζαν ανύπαντρα ζευγάρια.

Η Πλατεία Αμερικής από την οδό Πατησίων

Η σημερινή ονομασία πλατεία Αμερικής δόθηκε το 1927 "προς τιμήν των ΗΠΑ, για τον φιλελληνισμό που επέδειξαν οι κάτοικοί τους", σύμφωνα με την Πράξη Ονοματοθεσίας του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Αθηναίων. Η συνοικία πλατεία Αμερικής πήρε το όνομά της από την πλατεία και γνώρισε μέρες ακμής στις δεκαετίες του 1950 και 1960. 

Οδός Λευκωσίας

 

Οδός Σπάρτης

Οδός Νιγρίτης: Μέτωπο προπολεμικών σπιτιών

Αγαθουπόλεως και Ιεροσολύμων

 Σύντομο ιστορικό

Η περιοχή της πλατείας Αμερικής στις αρχές του 20ού αιώνα ήταν προάστιο που απείχε δύο χιλιόμετρα από την Ομόνοια με διάσπαρτες επαύλεις όπου κατοικούσαν γνωστές αθηναϊκές οικογένειες.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 κατασκευάστηκαν οι πρώτες πολυκατοικίες του μοντέρνου κινήματος, οι οποίες ήταν διώροφες ή τριώροφες, λιτές και απαλλαγμένες από τους καθιερωμένους ως τότε κανόνες του νεοκλασικισμού. Τα διαμερίσματά τους ήταν άνετα, λειτουργικά, φωτεινά και άριστα εξοπλισμένα. Η περιοχή κατοικήθηκε κυρίως από την εύπορη μεσαία τάξη και μετατράπηκε σταδιακά σε κόμβο που συνέδεε τα Πατήσια με το κέντρο της πόλης.

Τις δεκαετίες του 1950 και 1960 η περιοχή εξελίχτηκε σε μεγάλη αστική γειτονιά και γνώρισε μέρες ακμής. Τα ακάλυπτα οικόπεδα κτίστηκαν, οι παλιές μονοκατοικίες κατεδαφίστηκαν και στη θέση τους υψώθηκαν πολυκατοικίες του μεταπολεμικού μοντερνισμού, με πέντε ή έξι ορόφους, με μεγάλα, άνετα και ακριβά διαμερίσματα. Κατοικήθηκαν από την ανερχόμενη αστική τάξη (επιχειρηματίες, ανώτερους κρατικούς λειτουργούς, γιατρούς, δικηγόρους, διανοούμενους, καλλιτέχνες). Γύρω από την πλατεία άνοιξαν εμπορικά καταστήματα, ζαχαροπλαστεία, κινηματογράφοι και θέατρα που προσέλκυαν πολύ κόσμο. Εξάλλου, πολύ κοντά βρισκόταν η περίφημη Φωκίωνος Νέγρη, γνωστή για τη νυχτερινή ζωή της που συγκέντρωνε καλλιτέχνες, κοσμικούς και φυσικά νεαρόκοσμο από όλη την Αθήνα.

 

Μεταπολεμική πολυκατοικία στη βόρεια πλευρά της πλατείας (Ακρόπολις, 27/12/1952)

 "Προ πλατ. Αγάμων 2 ρετιρέ των 3 και 4 κυρ. δωμ. δραχ.150 και 200 εκατ."

Εστία, 2/10/1952

 

Από τα μέσα της δεκαετίας του 1970, η περιοχή είχε ήδη κορεστεί οικοδομικά και τα προβλήματά της είχαν αυξηθεί σημαντικά (νέφος, έλλειψη ελεύθερων χώρων και χώρων στάθμευσης, κυκλοφοριακό, ηχορύπανση). Στις αρχές της δεκαετίας του 1980 πολλοί κάτοικοι, δυσαρεστημένοι από τα προβλήματα και την υποβάθμιση της γειτονιάς τους, μετακινήθηκαν προς τα βόρεια και νότια προάστια αναζητώντας καλύτερες συνθήκες διαβίωσης. Άλλοι, ηλικιωμένοι κυρίως, επέλεξαν να μην την εγκαταλείψουν για πολλούς λόγους (εγγύτητα με το κέντρο, καλή συγκοινωνία, μεγάλη προσφορά υπηρεσιών, συναισθηματικό δέσιμο). Την ίδια εποχή, λόγω έλλειψης ζήτησης, άρχισε η πτώση των αξιών των ακινήτων, τα οποία προσέλκυσαν φτωχότερους κατοίκους και οικονομικούς μετανάστες, από βαλκανικές κυρίως χώρες, που έφθασαν στη χώρα μας στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Η περιοχή σταδιακά άλλαζε φυσιογνωμία και χαρακτήρα. Την δεκαετία του 2000 συνεχίστηκε η εγκατάσταση μεταναστών, κυρίως από χώρες της Αφρικής και της Ασίας, με διαφορετικές συνήθεις και κουλτούρες. Σήμερα συγκεντρώνει ένα από τα μεγαλύτερα ποσοστά μεταναστών στην Αθήνα που συνθέτουν ένα νέο πολυεθνικό και πολυπολιτισμικό περιβάλλον. 

Η οικονομική κρίση της δεκαετίας του 2010, η φτώχεια και τα οξυμένα κοινωνικά προβλήματα συνέβαλαν στην περαιτέρω ποιοτική υποβάθμιση της ζωής των κατοίκων της. Ωστόσο, παραμένει μια από τις πιο παλιές και ιστορικές περιοχές της Αθήνας με σημαντικό αριθμό κτιρίων διαφόρων εποχών και αρχιτεκτονικών ρυθμών (νεοκλασικισμού, εκλεκτικισμού, αρ ντεκό, μπαουχάουζ, μεταπολεμικού μοντερνισμού), που φέρουν την υπογραφή σπουδαίων αρχιτεκτόνων (Δούρας, Νικολαΐδης, Λαζαρίδης, Σιμόπουλος κ.ά.). Περπατώντας στην περιοχή μπορεί κανείς να αφουγκραστεί την ιστορία που κρύβουν οι δρόμοι και τα κτίρια (κατοικίες, χώροι τέχνης και πολιτισμού, καταστήματα, σχολεία κ.λπ.) και να φανταστεί τη ζωή και τις συνήθειες των κατοίκων κατά τον περασμένο αιώνα. 

Πολυκατοικία Ζαρζαβατσάκη (Λευκωσίας 1) προπολεμική 

του μοντέρνου κινήματος με στοιχεία αρ ντεκό

Μέγαρο Σεϊλόν (Λευκωσίας 9). Ακολουθεί το ρεύμα της αρ ντεκό 

ιδιαίτερα στην είσοδο και στα μπαλκόνια.

Μοντέρνα μεσοπολεμική πολυκατοικία με στοιχεία Bauhaus 

(Καρπάθου 11 και Σταυροπούλου)

Σκάλες υπηρεσίας στην οδό Ιεροσολύμων

Εξώθυρα προπολεμικής κατοικίας (Νιγρίτης 5)

Το τελευταίο διάστημα το σκηνικό έχει αρχίσει να αλλάζει, με την Αθήνα να γίνεται δημοφιλής τουριστικός προορισμός. Η περιοχή της πλατείας Αμερικής συγκεντρώνει τις προτιμήσεις αρκετών Ευρωπαίων και Αμερικανών που αναζητούν κατοικία σε κεντρικές περιοχές της Αθήνας, αλλά και ψηφιακών νομάδων από ευρωπαϊκές χώρες που εργάζονται από απόσταση και αναζητούν προσιτή στέγη. Οι ενέργειες του Δήμου και διαφόρων οργανισμών συνετέλεσαν στο να γίνει η περιοχή πιο προσβάσιμη, πιο καθαρή, πιο καλά φωτισμένη και πιο ασφαλής, έτοιμη να αντιμετωπίσει τις νέες προκλήσεις. 

Μεσοπολεμικό κτίριο με γωνιακό ημικυκλικό έρκερ

(Σπάρτης 1 και πλ. Αμερικής)

 

Εκλεκτικιστική προπολεμική διπλοκατοικία 

(Νιγρίτης και Αγαθουπόλεως 20)

Studio new star art cinema (Σταυροπούλου 33). Ο μακροβιότερος 

κινηματογράφος τέχνης της Αθήνας

Η Βραδυνή, 1/12/1973

Ελευθερία, 24/12/1957

Το Βήμα, 19/3/1966

Η πλατεία

Περιβάλλεται από τις οδούς Πατησίων, Μηθύμνης, πλατείας Αμερικής και Σπάρτης. Στο κέντρο της πλατείας βρίσκεται ένα μαρμάρινο συντριβάνι, έργο πιθανότατα του γλύπτη Θωμά Θωμόπουλου. Η σύνθεση αποτελείται από τέσσερις γλυπτές μορφές παιδιών που φυσάνε μέσα σε κοχύλια που κρατούν με τα δύο τους χέρια. Το συντριβάνι αυτό, μαζί με άλλα παρόμοια, βρισκόταν στο «Παλατάκι» στο Χαϊδάρι και αγοράστηκε το 1962 από το Δήμο Αθηναίων. Ένα παρόμοιο συντριβάνι κοσμεί την πλατεία Αργεντινής Δημοκρατίας, στη λεωφόρο Αλεξάνδρας.

Το συντριβάνι της πλατείας

Στη νότια πλευρά της πλατείας υπήρχε ο περίφημος κινηματογράφος «Άττικα» που λειτούργησε σχεδόν 50 χρόνια, με μεγάλη πλατεία και εξώστη με θεωρεία σε όλο το μήκος της αίθουσας, κόκκινα βελούδινα καθίσματα και ποιοτικές ξένες ταινίες. Το 2007 κατεδαφίστηκε και στη θέση του έκτοτε δεν  κατασκευάστηκε τίποτα καινούριο.

Ελευθερία, 27/12/1960

Ο χώρος όπου βρισκόταν ο κινηματογράφος "Άττικα"

Απέναντι από την πλατεία, Πατησίων και Τενέδου, υπήρχε το γνωστό ζαχαροπλαστείο του Κανδηλώρου με ποιοτικά γλυκά, που ήταν στέκι συνάντησης κοσμικών Αθηναίων. Στη απέναντι γωνία, Σπάρτης και Πατησίων, ανεγέρθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1950 μια από τις πρώτες πολυκατοικίες του Λαχείου των Συντακτών. Στο ισόγειό της στεγάστηκε το ζαχαροπλαστείο Παυλίδη, που έβγαζε τραπεζάκια στην Πατησίων.

Η πολυκατοικία των συντακτών Πατησίων και Σπάρτης

Ακρόπολις, 27/12/1952

Η Μάντρα του Αττίκ (Μηθύμνης 20). Ήταν ένας καλλιτεχνικός όμιλος που αποτελούνταν από τραγουδιστές, μίμους και κονφερανσιέ. Δημιουργήθηκε τον Αύγουστο του 1930 από τον συνθέτη Κλέωνα Τριανταφύλλου (γνωστό ως Αττίκ). Αρχικά στεγάστηκε σε μία μάντρα στην οδό Μηθύμνης 20, κάτω από την πλατεία Αγάμων, την οποία υπέδειξε στον Αττίκ, όπως διηγήθηκε ο ίδιος επί σκηνής, ένας αστυφύλακας. Σε δεκατρείς μόλις μέρες, ο Αττίκ κατασκεύασε μια μικρή ξύλινη σκηνή, έβαλε διάφορες επιγραφές, όπως «Αγαπάτε τα ζώα, τον Αττίκ και αλλήλους», «Παρακαλείσθε να φέρεσθε με τον προσήκοντα σεβασμόν προς τον φορατζήν» και ξεκίνησε τις παραστάσεις του. Το πρόγραμμα με τα παλιά και τα νέα τραγούδια του Αττίκ, τις έξυπνες ατάκες και το χιούμορ του, άρεσε πολύ στον κόσμο που γέμιζε κάθε βράδυ ασφυκτικά τη Μάντρα. Από τη σκηνή της πέρασαν γνωστά ονόματα της καλλιτεχνικής ζωής (Μαρίκα Φιλιππίδου, Δημήτρης Ευαγγελίδης, Παντελής Χορν και ο μικρός γιός του Δημήτρης Χορν), πολλές γνωστές τραγουδίστριες (Δανάη, Καλή Καλό, Πάολα, Κάκια Μένδρη, Καίτη Ντιριντάουα) και δημιουργήθηκε μια γενιά κονφερανσιέ (Ορέστης Λάσκος, Μίμης Τραϊφόρος, Χρήστος Πύρπασος). Ο όμιλος της Μάντρας κάθε καλοκαίρι εμφανιζόταν στην Αθήνα και κάθε χειμώνα περιόδευε στην επαρχία μέχρι το 1938, που εγκαταστάθηκε μόνιμα στην ταβέρνα «Μονμάρτη» (Αχαρνών και Ηπείρου) και συνέχισε να δίνει παραστάσεις μέχρι την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου το 1940. Η Μάντρα ολοκλήρωσε τον κύκλο της ζωής της το 1944, με τον θάνατο του Αττίκ.

Έθνος, 16/7/1932

Έθνος, 15/7/1932

Οικία Μ. Καραγάτση (Σπάρτης 14). Διώροφη εκλεκτικιστική προπολεμική κατοικία όπου κατοικούσε ο συγγραφέας Μ. Καραγάτσης με τη σύζυγό του ζωγράφο Νίκη και την κόρη τους Μαρίνα, από το 1940 μέχρι το 1954. Εδώ έγραψε τα έργα: Κίτρινος Φάκελος, Μπουρίνι, Ο Μεγάλος Ύπνος καθώς και τις θεατρικές κριτικές που δημοσίευε στην εφημερίδα Η Βραδυνή. Στα χρόνια της Κατοχής, κάθε Παρασκευή, το σπίτι μετατρεπόταν σε φιλολογική εστία για συγγραφείς και ποιητές της γενιάς του '30 (Θεοτοκάς, Εμπειρίκος, Ελύτης, Βενέζης, Κατσίμπαλης κ.ά.). Στο κτίριο αυτό ο εξόριστος Μ. Λουντέμης βρήκε καταφύγιο την παραμονή των Χριστουγέννων του 1945, ενώ ο Γιάννης Τσαρούχης υποδύθηκε με μελοδραματισμό «μια Φραντσέσκα Μπερτίνι». Το 1946 η ταράτσα και τα δωμάτια του σπιτιού μετατράπηκαν σε στούντιο από τον ίδιο τον Καραγάτση για τα γυρίσματα της αντιστασιακής ταινίας του «Καταδρομή στο Αιγαίον», μιας φιλόδοξης παραγωγής με καλούς ηθοποιούς (Λάμπρο Κωνσταντάρα, Ελένη Χατζηαργύρη, Χριστόφορο Νέζερ, Γιώργο Φούντα, Μάνο Κατράκη), που όμως δεν έγινε ούτε εμπορική ούτε καλλιτεχνική επιτυχία.

Οικία Μ. Καραγάτση

Πολύ αργότερα, στο ισόγειο του κτιρίου στεγάστηκε η μουσική ταβέρνα "Αρχοντόσπιτο" (από το 1990 μέχρι και το 2011) και από το 2012 μέχρι σήμερα ο πολιτιστικός πολυχώρος «Αλεξάνδρεια» που οργανώνει θεατρικές και μουσικές εκδηλώσεις. Το όνομά του οφείλεται στην αλεξανδρινή καταγωγή του εμπνευστή του, ηθοποιού Βασίλη Βλάχου, ο οποίος έχει ιδρύσει και την ομώνυμη καλλιτεχνική εταιρεία.

Ελλάς, 8/10/1945

Ο ναός του Αγίου Ανδρέα (Λευκωσίας 40), ιστορικό μνημείο του 16^ου αιώνα και τόπος μαρτυρίου της Αγίας Φιλοθέης. Πρόκειται για το καθολικό μιας μικρής αλλά ακμάζουσας και πολυπληθούς γυναικείας μονής  που ήταν μετόχι της κεντρικής μεγάλης μονής της Αγίας Φιλοθέης της Αθηναίας. Στο εσωτερικό του ναού, μπροστά στο τέμπλο, σώζεται η κολώνα, όπου λέγεται ότι η Αγία Φιλοθέη δέθηκε και μαστιγώθηκε από τους Τούρκους. Μετά τον μαρτυρικό της θάνατο, ενταφιάστηκε στη δεξιά πλευρά του ιερού βήματος του ναού, ενώ πολύ αργότερα το σκήνωμά της μεταφέρθηκε στη Μητρόπολη Αθηνών, όπου φυλάσσεται σε ασημένια λάρνακα μέχρι σήμερα.

Ο ναός του Αγίου Ανδρέα

Ο ναός αναστηλώθηκε το 1942, μέσα σε τρία χρόνια, από τον αρχιτέκτονα Αναστάσιο Ορλάνδο, παρά τα προσκόμματα που προέβαλαν οι αρχές Κατοχής. Το 1952 αγιογραφήθηκε από τον Φώτη Κόντογλου μέσα σε εννέα μήνες. Όπως έλεγε ο ίδιος, σκοπός του ήταν να δημιουργήσει αγιογραφίες "μετά πόθου και περισσής επιμελείας, ώστε ο ναός να καταστεί πρότυπον συγχρόνου βυζαντινής αγιογραφήσεως".

Ο πύργος της πλατείας Αμερικής (Θήρας 54). Πρόκειται για κτίσμα με νεογοτθικό ύφος και στοιχεία φρουριακής αρχιτεκτονικής που κατασκευάστηκε το 1914 και είναι ιδιοκτησία της αρχοντικής κεφαλλονίτικης οικογένειας Τυπάλδου (Tipaldus), με ρίζες από τη Νάπολη της Ιταλίας. Το όνομα του αρχιτέκτονα που τον σχεδίασε είναι άγνωστο, αλλά μάλλον δεν πρόκειται για  Έλληνα. Την εποχή που κτίστηκε αποτελούσε πρότυπο εξοχικής βίλας και περιβαλλόταν από έναν κατάφυτο κήπο με ψηλά δέντρα και μεγάλους κάκτους. Κατοικήθηκε μέχρι το 1993 από τον Άγγελο και τη Ρόζα Τυπάλδου Ξυδιά. Από τότε παραμένει ακατοίκητος, αλλά στέκει στη θέση του όρθιος και περήφανος έχοντας αντέξει σεισμούς, καιρικά φαινόμενα, φθορά του χρόνου αλλά και εισβολές και λεηλασίες. Το 2008 χαρακτηρίστηκε διατηρητέος από το υπουργείο Περιβάλλοντος, αλλά μέχρι σήμερα δεν έχουν γίνει ενέργειες αποκατάστασης και ανακαίνισης.

Ο πύργος της πλατείας Αμερικής

Οικία Λέλας Καραγιάννη (Λ. Καραγιάννη 1). Εκλεκτικιστική προπολεμική κατοικία στην οποία έζησε και έδρασε η Λέλα Καραγιάννη, μητέρα επτά παιδιών. Αμέσως μετά την εισβολή των γερμανοϊταλικών στρατευμάτων στην Ελλάδα ανέπτυξε δράση με δική της πρωτοβουλία, συγκροτώντας ομάδα για την απόκρυψη και φυγάδευση Βρετανών και Ελλήνων στρατιωτικών στη Μέση Ανατολή. Αργότερα απέκτησε σύνδεση με το συμμαχικό στρατηγείο στην Αίγυπτο και ίδρυσε την αντιστασιακή οργάνωση “Μπουμπουλίνα” με σκοπό τη συγκέντρωση και αποστολή πληροφοριών για τις κινήσεις των κατακτητών. Συνελήφθη τον Ιούλιο του 1944, ανακρίθηκε και υπέστη απάνθρωπα βασανιστήρια στην έδρα των Ες-Ες, στην οδό Μέρλιν. Κλείστηκε στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου και ένα μήνα πριν την Απελευθέρωση, στις 8 Σεπτεμβρίου 1944, εκτελέστηκε μαζί με άλλους 72 κρατούμενους στη Μονή Δαφνίου.

Το σπίτι της, που κατασκευάστηκε το 1923, ανήκει στον Δήμο Αθηναίων και έχει κηρυχτεί από το 1995 ιστορικό διατηρητέο μνημείο που χρήζει προστασίας ως "αξιόλογο δείγμα κτηρίου της ύστερης εκλεκτικιστικής περιόδου". Ανακαινίστηκε και στέγασε διάφορες υπηρεσίες του Δήμου Αθηναίων. Σήμερα φιλοξενεί τον Πολυχώρο Παιδιού "Λέλα Καραγιάννη", που λειτουργεί από τον φιλανθρωπικό οργανισμό της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών «Αποστολή» και προσφέρει ποικίλα εκπαιδευτικά προγράμματα, εικαστικά εργαστήρια, θεατρικό παιχνίδι, συμβουλευτική και υποστήριξη γονέων κ.ά. Το κτίριο παραχωρήθηκε από τον Δήμο Αθηναίων στην «Αποστολή» το 2023.

Οικία Λέλας Καραγιάννη

Οικία Ιάκωβου Καμπανέλη (Κύπρου 23-25). Σε διαμέρισμα της πολυκατοικίας αυτής έζησε ο θεατρικός συγγραφέας, δημοσιογράφος, σεναριογράφος, στιχουργός και ακαδημαϊκός Ιάκωβος Καμπανέλης, από το 1971 μέχρι τον θάνατό του το 2011. Το 1961 δημοσίευσε το εμβληματικό βιβλίο Μαουτχάουζεν που περιείχε τις αναμνήσεις του από τον εγκλεισμό του, επί δυόμισι χρόνια, στο στρατόπεδο συγκέντρωσης των Ναζί. Το 1973, την εποχή της χούντας, το αντιδικτατορικό θεατρικό έργο του «Το μεγάλο μας τσίρκο» έγινε μεγάλη επιτυχία με πρωταγωνιστές την Τζένη Καρέζη και τον Κώστα Καζάκο. Έργα του έχουν μεταφρασθεί και παιχτεί στην Αγγλία, Αυστρία, Γερμανία, Ουγγαρία, Ρουμανία, Βουλγαρία, Ρωσία, Κίνα, Η.Π.Α και Σουηδία. Στην είσοδο της πολυκατοικίας υπάρχει αναμνηστική επιγραφή.

Μικρό Πολυτεχνείο (Πατησίων 146 και Χανίων). Εκλεκτικιστική μονοκατοικία του 1880. Στέγασε για αρκετά χρόνια μια ανώτερη σχολή που ιδρύθηκε με σκοπό την εκπαίδευση εργοδηγών, μεσαίων δηλαδή στελεχών, κυρίως για δημόσια και οικοδομικά έργα. Επειδή ανάλογες ειδικότητες είχε και το Πολυτεχνείο, η σχολή αυτή έγινε γνωστή ως Μικρό Πολυτεχνείο. Καθηγητές και σπουδαστές διεκδικούσαν με συνεχείς αγώνες την αναβάθμισή του, δηλαδή από «Μικρό» να γίνει «Μεγάλο». Όμως, μετά την ίδρυση των Τεχνολογικών Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων (ΤΕΙ) το Μικρό Πολυτεχνείο τερμάτισε τη λειτουργία του. Την δεκαετία του 1980 το κτίριο στέγασε τμήμα της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών και το 2002 υποκατάστημα εγγλέζικης αλυσίδας ρούχων. Σήμερα, μετά την ανακαίνισή του, στεγάζει το διαγνωστικό κέντρο "Δείκτης υγείας – Affidea". 

Μικρό Πολυτεχνείο

21ο Δημοτικό Σχολείο "Λέλα Καραγιάννη" (Κύπρου 43) είναι ένα  νεοκλασικό κτίριο που  χτίστηκε κατά το διάστημα 1897 – 1899. Από το 1904 ως το 1940 φιλοξένησε το «Βλαβιάνειον Νοσοκομείον Νευρικών και Φρενικών Νοσημάτων-Maison de santé» του ψυχίατρου Σιμωνίδη Βλαβιανού. Από το 1941 ως το 1959 φιλοξένησε τμήματα της Ανωτέρας Σχολής Βιομηχανικών Σπουδών (μετέπειτα Βιομηχανική Σχολή Πειραιά). Αργότερα το ιδιωτικό σχολείο Φωτόπουλου, κάποια τμήματα του Μικρού Πολυτεχνείου και δημόσια σχολεία όπως το 17ο Γυμνάσιο Θηλέων Αθηνών και το 41ο Γυμνάσιο Αθηνών. 

21ο Δημοτικό Σχολείο

Το Νοέμβριο του 1978 το κτίριο απαλλοτριώθηκε υπέρ του 21ου Δημοτικού Σχολείου Αθηνών, ενώ το 1984 χαρακτηρίστηκε διατηρητέο. Δίπλα σε αυτό, το 1986 χτίστηκε νέο σχολικό κτίριο σύμφωνα με τις αντισεισμικές προδιαγραφές που θεσπίστηκαν μετά τον σεισμό του 1981, αλλά και αυτές των σύγχρονων σχολικών κτιρίων. Το σχολείο πήρε την ονομασία του από την ηρωίδα της Εθνικής Αντίστασης Λέλα Καραγιάννη που έζησε και ανέπτυξε δράση στην περιοχή.

Αθηναϊκόν Λύκειον Α.Γ. Τυχοπούλου (Λήμνου 16, μετέπειτα Λ. Καραγιάννη 16). Ιδρύθηκε το 1934 από τον εκπαιδευτικό Αυξέντιο Τυχόπουλο. Αρχικά στεγάστηκε σε δύο γειτονικές μονοκατοικίες στην οδό Μηθύμνης 35 και 35Α στην πλατεία Αγάμων (μετέπειτα Αμερικής). Μετά από πέντε χρόνια και καθώς ο αριθμός μαθητών και εκπαιδευτικού προσωπικού αυξανόταν συνεχώς, το κτίριο δεν μπορούσε να καλύψει τις λειτουργικές ανάγκες του εκπαιδευτηρίου. Έτσι, το Σεπτέμβριο του 1939 το σχολείο μεταφέρθηκε σε διώροφο κτίριο στην οδό Πατησίων 171 και Λήμνου όπου και παρέμεινε για 20 ολόκληρα χρόνια. Ο ιδρυτής και διευθυντής Αυξ. Τυχόπουλος εφάρμοσε πρωτοπόρες παιδαγωγικές μεθόδους στο σχολείο του. Έδινε ιδιαίτερο βάρος στις σχέσεις διδασκόντων και διδασκομένων και δημιούργησε μικτά τμήματα αρρένων και θηλέων, πιστεύοντας στη σημασία της συνεκπαίδευσης των δυο φύλων για την ισορροπημένη ανάπτυξη του εφήβου.

Εστία, 20/9/1952

Η κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου τον Οκτώβριο του 1940 επηρέασε τη λειτουργία του σχολείου καθώς πολλοί εκπαιδευτικοί του σχολείου στρατεύτηκαν. Το Νοέμβριο του ίδιου χρόνου Άγγλοι στρατιώτες επιτάξανε ένα τμήμα του σχολείου στο οποίο εγκατέστησαν την επιμελητεία τους. Στις αίθουσες αποθηκεύτηκαν μεγάλες ποσότητες ρουχισμού και τροφίμων για τον εφοδιασμό του αγγλικού στρατού. Μετά την εισβολή των Γερμανών και την αναχώρηση των Άγγλων όλο αυτό το υλικό εκλάπη. Κατά τη διάρκεια της Κατοχής το σχολείο υπολειτουργούσε. Οι Γερμανοί άλλοτε επιτάσσανε τις μισές αίθουσες και επέτρεπαν να λειτουργήσει το σχολείο στις άλλες μισές και άλλοτε επέτασσαν ολόκληρο το κτίριο με αποτέλεσμα να διακόπτεται η διεξαγωγή των μαθημάτων.

41ο Λύκειο Αθηνών

Μετά την Απελευθέρωση το Αθηναϊκόν Λύκειον συνέχισε κανονικά τη λειτουργία του και από το σχολικό έτος 1950-1951 διέθετε νηπιαγωγείο, πλήρες δημοτικό σχολείο και πλήρες οκτατάξιο γυμνάσιο. Το 1959 μεταφέρθηκε σε κτίριο της οδού Αγαθουπόλεως 14. Ο αριθμός των μαθητών αυξανόταν διαρκώς και έκανε αναγκαία την απόκτηση ιδιόκτητης στέγης. Το 1961 ο Αυξ. Τυχόπουλος αγόρασε οικόπεδο στην οδό Λήμνου 16 όπου έκτισε ένα νέο σχολικό κτίριο που πληρούσε τις προδιαγραφές ενός σύγχρονου εκπαιδευτηρίου. Κατά τη δεκαετία 1961-1971 ο αριθμός των μαθητών αυξανόταν διαρκώς και το σχολείο επεκτάθηκε αποκτώντας δύο ακόμα ορόφους. Η ανοδική πορεία του συνεχίστηκε μέχρι το θάνατο του Αυξ. Τυχόπουλου το 1977. Από το 1983 το κτίριο νοικιάστηκε στο δημόσιο και στέγασε το 41ο Γυμνάσιο και 41ο Λύκειο Αθηνών, τα κτίρια των οποίων είχαν υποστεί σοβαρές ζημιές κατά τον σεισμό του 1981. Στο Αθηναϊκόν Λύκειον Τυχοπούλου φοίτησαν πολλοί επώνυμοι μεταξύ των οποίων οι: Αναστάσιος Πεπονής, Δημήτρης Φατούρος, Κων/νος Κριμπάς, Μίμης Πλέσσας, Μέλπω Ζαρόκωστα, Δημήτρης Κωνσταντάρας, Στέφανος Κορκολής, Δήμητρα Γαλάνη, Γιολάντα Ντιτάσο, Τάνυα Τρίπη, Βλάσσης Μπονάτσος, Τζέση Παπουτσή και πολλοί άλλοι.

Δικτυογραφία:

- PLATEIA AMERIKIS (ΠΛΑΤΕΙΑ ΑΜΕΡΙΚΗΣ Ή ΠΛΑΤΕΙΑ ΑΓΑΜΩΝ Ή ΠΛΑΤΕΙΑ ΑΝΘΕΣΤΗΡΙΩΝ). https://www.facebook.com/groups/51095798685.

- Athenian modernism/Αθηναϊκός μοντερνισμός. https://www.facebook.com/groups/24845613947.

- Σχολεία και Σχολές της Κυψέλης. https://oudencrypton.blogspot.com/2023/12/19.html.

Αποκόμματα εφημερίδων:

- Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων (εφημερίδες και περιοδικά) https://library.parliament.gr/Portals/6/pdf/digitalmicrofilms.pdf.

- Ψηφιακή Βιβλιοθήκη εφημερίδων και περιοδικού τύπου της Εθνικής Βιβλιοθήκης Ελλάδος  http://efimeris.nlg.gr/ns/main.html.

 

Φωτογραφίες: Αρχείο φωτογραφιών Μαριάνθης Μπέλλα

 

Πάμε Φωκίωνος;

 

Σύντομο ιστορικό

Η Φωκίωνος Νέγρη πήρε το όνομά της από τον πρώην δήμαρχο Λαυρεωτικής, υπουργό Οικονομικών, Συγκοινωνίας και Εσωτερικών και πρόεδρο της Ακαδημίας Αθηνών, Φωκίωνα Νέγρη (1846-1928). Διαμορφώθηκε την δεκαετία του 1930 πάνω στα ίχνη του ρέματος Λεβίδη, το οποίο στις αρχές του 20ού αιώνα αποτελούσε το βόρειο σύνορο της Κυψέλης. Το ρέμα ξεκινούσε από τα Τουρκοβούνια (Αγχεσμός), έρρεε κατά μήκος του σημερινού πεζόδρομου της Φωκίωνος Νέγρη σε βάθος ενάμισι μέτρου, και έκοβε στα δύο την περιοχή. Δεξιά και αριστερά υπήρχαν παράγκες, μερικά ισόγεια σπίτια και σπανίως διώροφα ή τριώροφα, κυρίως κοντά στην Πατησίων. Οι δύο πλευρές ενώνονταν με μια μικρή ξύλινη γέφυρα στο ύψος της οδού Επτανήσου. Το ρέμα συνέχιζε τη ροή του προς τα νότια, περνούσε κάτω από την Πατησίων στο ύψος της Αγίου Μελετίου και συνέχιζε για να καταλήξει στον Κηφισό.

Εκπαιδευτική πολιτική 1990-1993, μαθητικές κινητοποιήσεις και η δολοφονία του Νίκου Τεμπονέρα

  

Κώστας Θεριανός

 

Μετά από δύο εκλογικές αναμετρήσεις εντός του 1989, μια κυβέρνηση συνεργασίας Νέας Δημοκρατίας και Συνασπισμού της Αριστεράς και της Προόδου με πρωθυπουργό τον Τζανή Τζανετάκη και μια Οικουμενική Κυβέρνηση, στις 8 Απριλίου του 1990 η Νέα Δημοκρατία κατάφερε να σχηματίσει αυτοδύναμη στην ουσία κυβέρνηση με 150 βουλευτές και τον βουλευτή της ΔΗΑΝΑ Κ. Κατσίκη με πρωθυπουργό τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη. Το υπουργείο παιδείας ανέλαβε ο Βασίλης Κοντογιαννόπουλος. Όμως, η δυναμική των αγώνων των εκπαιδευτικών που είχε αναπτυχθεί το προηγούμενο διάστημα παρέμενε ακόμη ζωντανή. Τον Μάιο του 1990 ξέσπασε μια από τις μεγαλύτερες αναταράξεις στο χώρο της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης (απεργίες, συγκεντρώσεις διαδηλώσεις εκπαιδευτικών, απειλή καταλήψεων εξεταστικών κέντρων, αναβολή για ένα μήνα των Γενικών εξετάσεων) με φόντο «την εκφρασμένη διάθεση του κυβερνώντος κόμματος για επιβολή λιτότητας στη δημόσια εκπαίδευση και ιδεολογική χειραγώγηση εκπαιδευτικών και εκπαιδευομένων» (Ανακοίνωση ΟΛΜΕ 16/5/1990). Η Γ.Σ. των Προέδρων ΕΛΜΕ (Οργανωτική ΙΙ 17-2-1990) εκτίμησε ότι «η κατάσταση της Δημόσιας Μέσης Εκπαίδευσης και του Καθηγητή χειροτερεύει συνεχώς. Η Οικουμενική Κυβέρνηση δεν πήρε κανένα μέτρο για την αντιμετώπιση αυτής της κρίσιμης κατάστασης». Οι διεκδικήσεις επικεντρώθηκαν στην αύξηση των μισθών, στη μείωση του ορίου συνταξιοδότησης και στην αύξηση των διορισμών. Οι καθηγητές διεκδικούσαν: αύξηση 18.000 δρχ. στους μισθούς, γνήσια ΑΤΑ, νομοθετικά κατοχυρωμένη, συντάξιμες αποδοχές στο 80% των εν ενεργεία αποδοχών, άμεση δημιουργία 4000 νέων οργανικών θέσεων, αύξηση των δαπανών για την παιδεία, 6000 νέες αίθουσες, πρωινό και μειωμένο ωράριο. Η αθέτηση της Κυβέρνησης «των δεσμεύσεων και αντιμετώπιση των αιτημάτων του κλάδου, οδήγησε στην ομόφωνη απόφαση του Δ.Σ. της ΟΛΜΕ για απεργιακές κινητοποιήσεις μετά το Πάσχα μέχρι και την περίοδο των εξετάσεων, ανεξάρτητα από την κυβέρνηση που θα εκλεγόταν από τις εκλογές της 8^ης Απριλίου»[1].

Οι εικόνες από τα παλιά αναγνωστικά

 

Κώστας Θεριανός

Οι εικόνες των παλαιών αναγνωστικών, συχνά φιλοτεχνημένες από καταξιωμένους ζωγράφους και εικονογράφους (όπως ο Σπύρος Βασιλείου ή ο Κώστας Γραμματόπουλος), δεν ήταν απλώς «εικόνες επεξήγησης κειμένου», αλλά αυθύπαρκτα έργα τέχνης με αισθητική, συμβολισμό και εικαστική παιδεία. Αυτό αποτελεί ένα βασικό προτέρημα σε σύγκριση με την τυποποιημένη, συχνά ψηφιακά επεξεργασμένη ή «clip-art» αισθητική των σύγχρονων σχολικών βιβλίων.

Κώστας Σωτηρίου (1889-1966)

 

«Από τσιράκι του Μυστριώτη έγινα δημοτικιστής

και από δημοτικιστής έγινα σοσιαλιστής»

της Μαριάνθης Μπέλλα

 

Γεννήθηκε στο Μαρκόπουλο Αττικής το 1889. Ήταν γιος του προύχοντα και Δημάρχου του Μαρκόπουλου Δημήτριου Σωτηρίου και της Μαρίας Πετούρη. Φοίτησε στα Ελληνικά Σχολεία του Μαρκόπουλου και του Κορωπίου. Συνέχισε στη Ριζάρειο Σχολή και έπειτα μεταγράφηκε στη Δ΄ τάξη του Βαρβάκειου Γυμνασίου, από το οποίο αποφοίτησε με άριστα.

Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών (1906-1911) και αρχικά επηρεάστηκε από τις απόψεις του υπέρμαχου της καθαρεύουσας καθηγητή Μυστριώτη. Επί δύο χρόνια παρακολουθούσε όλες τις ομιλίες του και έγινε «φανατικός καθαρευουσιάνος, τσιράκι του Μυστριώτη»[1]. Από το τρίτο έτος των σπουδών του, αναζητώντας νέες ιδέες και αξίες, παρακολούθησε το μάθημα «Το γλωσσικό ζήτημα», του καθηγητή γλωσσολογίας Γεώργιου Χατζιδάκι, ο οποίος υποστήριζε ότι «η μόνη γλώσσα που είναι πραγματικά συνέχεια της αρχαίας ελληνικής είναι η δημοτική, όχι βέβαια η μαλλιαρή, αλλά η γλώσσα των αιθουσών, αυτή που λέμε σήμερα νεοδημοτική και η καθαρεύουσα είναι μια φτιαχτή γλώσσα»[2]. Παράλληλα παρακολουθούσε τα μαθήματα του αρχαιολόγου καθηγητή Χρήστου Τσούντα και ανέπτυξε φιλικές σχέσεις με  τον καθηγητή λαογραφίας Νικόλαο Πολίτη, ο οποίος τον παρότρυνε να συλλέξει λαογραφικό υλικό από το Μαρκόπουλο (παροιμίες και αρβανίτικα παραμύθια) και να γράψει μια λαογραφική πραγματεία. Καθώς ήταν φιλομαθής και ανήσυχο πνεύμα, μελέτησε ξένες γλώσσες (Γαλλικά παράλληλα με Γερμανικά), παρακολούθησε θεατρικές παραστάσεις σε θέατρα της Αθήνας και έλαβε μέρος σε σεμινάρια φοιτητών, στα οποία παρουσιάζονταν και συζητιούνταν λογοτεχνικά έργα (Λασκαράτου, Κορνάρου, Πάλλη) και ιστορικές μελέτες. Οι δραστηριότητες αυτές τον ωρίμασαν και τον έκαναν να αλλάξει απόψεις για το γλωσσικό ζήτημα. Σύντομα εγκατέλειψε το στρατόπεδο των καθαρευουσιάνων και προσχώρησε στον Δημοτικισμό. Το 1910 έγινε μέλος της «Φοιτητικής Συντροφιάς»[3] και συμμετείχε στην ίδρυση του «Εκπαιδευτικού Ομίλου»[4].

Σχολεία και Σχολές της Κυψέλης

 της Μαριάνθης Μπέλλα

27ο Δημοτικό σχολείο Κασταλίας και Χιλιανδαρίου (φωτογραφία του 1930)
Πηγή εικόνας: https://27dimath.wixsite.com/27dimath/sxoleio

Σύντομο ιστορικό της Κυψέλης

Τον 19ο αιώνα ήταν προάστιο της Αθήνας με αγροτικό χαρακτήρα, όπως τα Πατήσια, οι Αμπελόκηποι, τα Σεπόλια και η Κολοκυνθού. Η ένταξή της στο σχέδιο πόλης έγινε από το 1887 μέχρι το 1929, ενώ μετά το 1930 έγιναν κάποιες επεκτάσεις ακόμα. Μέχρι το 1930 η δόμηση ήταν ακόμα αραιή, με  διάσπαρτες μονοκατοικίες ή διπλοκατοικίες. Την έκταση μεταξύ των σπιτιών κάλυπταν ελεύθερες εκτάσεις με κήπους και περιβόλια. Από την εποχή του Μεσοπολέμου ακολούθησε την εξέλιξη της Αθήνας με την αύξηση του πληθυσμού και τη σταδιακή διόγκωση του φαινομένου της αστικοποίησης.

Έλλη Λαμπρίδη (1896-1970) Η φιλόσοφος που άφησε το στίγμα της στην εποχή της

Έλλη Λαμπρίδη

Πηγή εικόνας: https://www.athensvoice.gr/epikairotita/ellada/795434/elli-labridi-i-zoi-mias-sunarpastikis-ellinidas/

της Μαριάνθης Μπέλλα

Η Έλλη Λαμπρίδη γεννήθηκε στην Αθήνα στις 22 Ιανουαρίου 1896. Πατέρας της ήταν ο Ηπειρώτης λόγιος, δικηγόρος και γερουσιαστής Ιωάννης Λαμπρίδης, γνωστός από τους δημοσιογραφικούς αγώνες του για την απελευθέρωση της Ηπείρου. Η μητέρα της, Σοφία Φωτιάδη, ήταν Αθηναία, με καταγωγή από τη Μυτιλήνη, αριστούχος του Ωδείου Αθηνών και δασκάλα πιάνου στο Αρσάκειο.

Σπούδασε στην Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Πριν ακόμα ολοκληρώσει τις σπουδές της έκανε αίτηση για υποτροφία στο Ίδρυμα Σταθάτου με σκοπό να συνεχίσει τις σπουδές της στο εξωτερικό και να αποκτήσει μεταπτυχιακό δίπλωμα στα παιδαγωγικά. Η αίτησή της έγινε δεκτή και τον Σεπτέμβριο του 1916 πήγε στην Ελβετία και σπούδασε Φιλοσοφία, Παιδαγωγικά και Ηθική στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου της Ζυρίχης.